حقوق سایبری

حقوق سایبری

تحلیل تطبیقی ضمانت اجراهای نقض حقوق دفاعی متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی در حقوق کیفری ایران و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سمیرا کریمی 1
اکبر وروایی 2
روح الله سپهری 1
1 گروه حقوق، واحد نراق، دانشگاه آزاد اسلامی، نراق، ایران
2 استاد گروه حقوق، دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران
10.22054/jocl.2025.8563.1782
چکیده
مقاله حاضر به تحلیل تطبیقی ضمانت اجراهای نقض حقوق دفاعی متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی در نظام حقوق کیفری ایران و فرانسه می‌پردازد. مرحله تحقیقات مقدماتی به‌عنوان حساس‌ترین بخش فرآیند کیفری، بستر اصلی شکل‌گیری ادله و تصمیمات محدودکننده آزادی اشخاص است و هرگونه نقض حقوق دفاعی در این مرحله می‌تواند مشروعیت کل دادرسی را مخدوش سازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ضمن بررسی مقررات قانون آیین دادرسی کیفری ایران مصوب ۱۳۹۲ و قانون آیین دادرسی کیفری فرانسه، ضمانت اجراهای ناظر بر نقض حقوق دفاعی متهم را در دو سطح «ضمانت اجراهای آیینی» (از جمله بطلان تحقیقات و عدم پذیرش ادله) و «ضمانت اجراهای شخصی» (مسئولیت کیفری، مدنی و انتظامی مقام‌های تحقیق) مورد ارزیابی قرار می‌دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هرچند در هر دو نظام، اصول بنیادینی همچون اصل برائت، حق دسترسی به وکیل و حق اطلاع از اتهام شناسایی شده‌اند، اما در نظام حقوقی فرانسه به‌واسطه توسعه رویه قضایی و سازوکارهای نظارتی مؤثرتر، ضمانت اجراهای نقض این حقوق از کارآمدی بیشتری برخوردار است. در مقابل، در حقوق ایران با وجود پیش‌بینی مقررات حمایتی، اجرای عملی برخی ضمانت اجراها با چالش‌هایی مواجه است. مقاله با ارائه پیشنهادهایی در جهت تقویت نظارت قضایی، توسعه قلمرو بطلان ادله تحصیل‌شده به‌طور غیرقانونی و تضمین مؤثرتر حضور وکیل، به ارتقای سیاست جنایی تقنینی و قضایی در حمایت از حقوق دفاعی متهم کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها
حقوق دفاعی متهم
تحقیقات مقدماتی
ضمانت اجرا
بطلان ادله
آیین دادرسی کیفری ایران
آیین دادرسی کیفری فرانسه
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of the Enforcement of Violations of the Defendant’s Defense Rights in the Preliminary Investigation Stage in Iranian and French Criminal Law

نویسندگان English

Samira Karimi 1
Akbar Varvaei 2
Ruhollah Sepehri 1
1 Department of Law, Nar.C., Islamic Azad University, Naragh, Iran
2 Professor, Department of Law, Amin University of Law Sciences, Tehran, Iran
چکیده English

The present article provides a comparative analysis of the enforcement mechanisms addressing violations of the defendant’s defense rights during the preliminary investigation stage in the criminal justice systems of Iran and France. The preliminary investigation stage, as the most sensitive phase of criminal proceedings, constitutes the primary framework for evidence collection and decisions that may restrict individual liberty, and any violation of defense rights at this stage can undermine the legitimacy of the entire trial process. Using a descriptive-analytical and comparative approach, this study examines the provisions of the Iranian Code of Criminal Procedure (2013) and the French Code of Criminal Procedure, evaluating enforcement mechanisms in two categories: procedural safeguards (such as the nullification of investigations and exclusion of unlawfully obtained evidence) and personal accountability (including criminal, civil, and disciplinary liability of investigative authorities). The findings indicate that while fundamental principles such as the presumption of innocence, the right to counsel, and the right to be informed of the charges are recognized in both systems, France—through developed judicial practice and effective supervisory mechanisms—offers more efficient enforcement of these rights. In contrast, in Iran, despite protective provisions, the practical implementation of some enforcement measures faces challenges. The article proposes recommendations to strengthen judicial oversight, expand the scope for nullifying unlawfully obtained evidence, and ensure more effective access to counsel, thereby enhancing legislative and judicial criminal policy in safeguarding the defense rights of defendants.

کلیدواژه‌ها English

Defendant&rsquo
s defense rights, preliminary investigation, enforcement mechanisms, exclusion of evidence, Iranian Code of Criminal Procedure, French Code of Criminal Procedure
آشوری، محمد. (1378). نگاهی به حقوق متهم در حقوق اساسی و قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری. مجله مجتمع آموزش عالی قم، سال اول، شماره سوم.
آشوری، محمد. (1395). آیین دادرسی کیفری (چاپ نوزدهم، ویراست پنجم). تهران: سمت.
آشوری، محمد، سپهری، روح‌اله. (1392). بررسی تطبیقی مرحله تحت نظر در آیین دادرسی کیفری ایران و فرانسه. آموزه‌های حقوق کیفری، دوره جدید، 6.
باقری‌نژاد، زینب. (1394 ش). اصول آیین دادرسی کیفری. تهران: خرسندی.
بهمنی قاجار، محمد علی. (1386). دادرسی عادلانه بر پایه قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی. اطلاعات سیاسی و اقتصادی، 239-240.
بهمنی قاجار، محمد علی. (1387). مبانی و سیر تحول حق آزادی و امنیت شخصی. اطلاعات سیاسی و اقتصادی، 152-252.
بوریکان، ژان. (1391). آیین دادرسی کیفری (ترجمه عباس تدین). تهران: خرسندی.
تدین، عباس. (1392). قانون آیین دادرسی کیفری فرانسه (چاپ اول). تهران: خرسندی.
خالقی، علی. (1393). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری (چاپ سوم). تهران: انتشارات شهردانش.
خالقی، علی. (1395). آیین دادرسی کیفری (جلد 1، چاپ سی‌ام). تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
خزائی، منوچهر. (۱۳۶۸). خسارت ناشی از بازداشت موقت. مجله کانون وکلا، ۱۴۸–۱۴۹.
زراعت، عباس، حاجی‌زاده، حمیدرضا، متولی جعفرآبادی، یاسر. (1388). قانون آیین دادرسی کیفری در نظام حقوق کنونی (چاپ 3). تهران: انتشارات خط سوم.
ساقیان، محمدمهدی. (1393). تحولات حق متهم برداشتن وکیل در مرحله تحت نظر در حقوق ایران و فرانسه. مجله مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 1.
ساقیان، محمدمهدی. (1393). تقویت حقوق و آزادی‌های متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی آیین دادرسی کیفری 1392. پژوهش حقوق کیفری، 6.
سیدفاطمی، سید محمد. (1390). حقوق بشر در جهان معاصر. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
شمس‌ناتری، ابراهیم محمد. (1383). اصل برائت و موارد عدول از آن در حقوق کیفری. مجموعه مقالات علوم جنایی. تهران: سمت.
قاسمی‌مقدم، حسن. (1394). تفهیم حقوق متهمان از سوی ضابطان دادگستری: با تاکید بر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392. پژوهشنامه حقوق کیفری، سال ششم، شماره دوم.
قربان‌نیا، ناصر. (1381). عدالت حقوقی. تهران: مرکز آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قره‌داغی، حمید. (1396). حقوق بنیادین بشر در نهج‌البلاغه و تطبیق آن با اعلامیه جهانی حقوق بشر، شماره 21.
منصورآبادی، عباس، فروغی، فضل‌الله. (1396). آیین دادرسی کیفری 1 (چاپ دوم). تهران: میزان.
مؤذن‌زادگان، حسنعلی. (1380). نقد و بررسی قرار بازداشت موقت در قانون دادرسی 1378. مجله پژوهش حقوق و سیاست، شماره 4.
یزدانیان، محمدرضا. (1394). نوآوری‌های قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 در مورد قرار بازداشت موقت: رویکرد تطبیقی. کارآگاه، سال هشتم، شماره 31.
Berger, V. (2007). Jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (10th ed.). Paris: Sirey.
Fair Trials International. (2013). Livret des procédures pénales et droits de la défense, 12.
Gassain, R. (1995). La procédure pénale: Bilan des réformes depuis 1993. In G. Roujou de Boubée (Ed.), 106.
Guinchard, S. (2003). Droit processuel: Droit commun et droit comparé du procès (3rd ed.). Paris: Dalloz, 692.
Guinchard, S., & Buisson, J. (2011). Procédure pénale (10th ed.). Paris: Lexis Nexis.
Guinchard, S., & Buisson, J. (2012). Procédure pénale (8th ed.). Paris: Dalloz.
Louis, E. (2000). Droit au silence. Paris: L’Institut des Droits de l’Homme du Barreau de Paris, 141.
Pradel, J. (1995). La protection de la personne en France depuis les réformes de procédure pénale en 1993. Revue Juridique Themis, 1.
Pradel, J. (2001). Les personnes suspectes ou poursuivies après la loi du 15 juin 2000. Paris: Dalloz, N. 14.
Pradel, J. (2006–2007). Procédure pénale (13th ed.), 660.
Prowdel, J., Coursetez, G., & Fermelan, G. (1393). European Council penal law (M. Ashouri, Trans.). Tehran: Khorsandi Publications.
Soyer, J.-C. (2000). Droit pénal et procédure pénale (15th ed.). Paris: LGDJ, 260.
Soyer, J.-C., & de Salvia, M. (1999). Article 6 – de la CEDH; commentaire article par article (2nd ed.). Paris.
Sudre, F. (2007). Les grands arrêts de la Cour européenne des droits de l’homme (4th ed.). Paris: PUF.
Verges, E. (2011). Procédure pénale (5th ed.). Paris: Litec.