حقوق سایبری

حقوق سایبری

شفافیت داده‌های اداری در نظام حقوقی ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رویا نوحی 1
ابوالفضل رنجبری 2
محمد مظهری 3
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
2 استادیار گروه حقوق عمومی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 دانشیار گروه حقوق عمومی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22054/jocl.2025.8560.3382
چکیده
گسترش دولت الکترونیکی و افزایش نقش داده در تولید، پردازش و اجرای تصمیم‌های اداری، مفهوم شفافیت را از دسترسی سنتی به اسناد فراتر برده و انتشار پیش‌دستانه، کیفیت، قابلیت جست‌وجو، پردازش و استفاده مجدد از داده‌های اداری را نیز دربرگرفته است. اهمیت موضوع در نظام حقوقی ایران از آن جهت افزایش می‌یابد که داده‌های مربوط به بودجه، قراردادهای عمومی، معاملات، مجوزها، استخدام، عملکرد دستگاه‌ها و تصمیم‌های اداری، مستقیماً با حقوق شهروندان، نظارت عمومی، مبارزه با فساد و پاسخ‌گویی اداره ارتباط دارند. تصویب قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی در سال ۱۴۰۱ و قانون شفافیت قوای سه‌گانه، دستگاه‌های اجرائی و سایر نهادها در سال ۱۴۰۳، چارچوب حقوقی جدیدی برای حکمرانی، تبادل و انتشار داده‌های اداری ایجاد نموده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که نظام حقوقی ایران تا چه اندازه توانسته است میان الزام به شفافیت و انتشار داده‌های اداری از یک سو و ضرورت حمایت از حریم خصوصی، امنیت، محرمانگی و مالکیت فکری از سوی دیگر تعادل برقرار کند؟ فرضیه پژوهش آن است که قوانین جدید ایران ظرفیت مناسبی برای شکل‌دهی به نظام شفافیت داده‌های اداری فراهم کرده‌اند، اما پراکندگی مقررات، ابهام در حدود استثنائات، فقدان استاندارد واحد برای کیفیت و قالب انتشار و ضعف نظارت، مانع تحقق کامل این ظرفیت شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام پذیرفته است. برای پاسخ به پرسش پژوهش، قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، قانون شفافیت سال ۱۴۰۳، قوانین و مقررات دولت الکترونیکی، قوانین مرتبط با امنیت و محرمانگی داده‌ها، مقررات اتحادیه اروپا، اسناد شورای اروپا، گزارش‌های رسمی داده‌های باز، آرای دادگاه اروپایی حقوق بشر و دیوان دادگستری اتحادیه اروپا و منابع دانشگاهی فارسی و غیرفارسی بررسی گردیده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که حق دسترسی به اطلاعات، به‌تنهایی برای تحقق شفافیت کافی نیست و باید با تکلیف انتشار پیش‌دستانه داده‌های دقیق و به‌روز، قالب‌های قابل پردازش، امکان استفاده مجدد، قابلیت انتساب و سازوکار مؤثر اعتراض همراه گردد. همچنین، داده‌های اداری زمانی می‌توانند ابزار پاسخ‌گویی عمومی باشند که منشأ تولید، مسئول به‌روزرسانی، روش گردآوری، تاریخ انتشار و حدود اعتبار آن‌ها روشن باشد. تحلیل حقوق ایران نشان می‌دهد که میان نظام تبادل داده میان دستگاه‌ها و انتشار عمومی اطلاعات، تفکیک کامل ایجاد نشده است. نتیجه پژوهش آن است که الگوی مطلوب شفافیت داده‌های اداری باید بر چهار رکن انتشار پیش‌دستانه، دسترسی به اطلاعات بر اساس درخواست اشخاص، استفاده مجدد و حمایت متناسب از داده‌های حساس استوار گردد. بر این اساس، ایجاد تعریف واحد از داده‌های اداری، تعیین سطوح دسترسی، تدوین فهرست داده‌های با ارزش عمومی، الزام به انتشار در قالب‌های استاندارد، توسعه ناشناس‌سازی، تعیین مسئول شفافیت در دستگاه‌ها، تقویت نظارت مستقل و تصویب قانون جامع حفاظت از داده‌های شخصی، پیشنهادهای اصلی پژوهش را تشکیل می‌دهند.
کلیدواژه‌ها
داده‌های اداری
شفافیت اداری
دسترسی به اطلاعات
داده‌های باز
حکمرانی داده
حریم خصوصی
پاسخ‌گویی عمومی
موضوعات

عنوان مقاله English

Administrative Data Transparency in the Iranian Legal System

نویسندگان English

Roya Nouhi 1
Aboalfazl Ranjbari 2
Mohammad Mazhari 3
1 PhD Student, Department of public Law, Ta.C. Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of public Law, Ta.C. Branch, Islamic Azad University, Tabriz Iran
3 Associate Professor, Department of public Law, Ta.C. Branch, tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

The expansion of electronic government and the growing role of data in producing, processing, and implementing administrative decisions have transformed transparency from a traditional right to inspect documents into a broader framework encompassing proactive disclosure, data quality, searchability, machine readability, and re-use. The importance of this issue in Iran has increased because budgetary information, public contracts, transactions, permits, recruitment records, institutional performance data, and administrative decisions directly affect citizens’ rights, public oversight, anti-corruption efforts, and administrative accountability. The enactment of the National Data and Information Management Law in 2022 and the Transparency of the Three Branches, Executive Bodies and Other Institutions Law in 2024 has introduced a new legal framework for the governance, exchange, and publication of administrative data. The main research question is to what extent the Iranian legal system has achieved a balance between the obligation to disclose administrative data and the need to protect privacy, security, confidentiality, and intellectual property. The hypothesis is that recent Iranian legislation has created a significant basis for an administrative data transparency regime, but fragmented rules, uncertainty concerning exceptions, the absence of uniform standards for data quality and publication formats, and weak oversight prevent the full realization of that potential. The research uses a descriptive-analytical method and a comparative approach. Iranian legislation on access to information, national data governance, institutional transparency, electronic government, data security, and confidentiality is examined alongside European Union instruments, Council of Europe documents, official open-data reports, judgments of the European Court of Human Rights and the Court of Justice of the European Union, and Persian and English academic literature. The findings demonstrate that a right of access to information alone cannot establish effective transparency. It must be accompanied by proactive disclosure, accurate and updated data, machine-readable formats, meaningful re-use, traceable responsibility, and effective review mechanisms. Administrative data can serve accountability only when its source, responsible authority, collection method, publication date, and reliability are identifiable. Iranian law also fails to draw a sufficiently clear line between inter-agency data exchange and public disclosure. The analysis further distinguishes legal access from technical availability, showing that a public file is not genuinely transparent when it cannot be understood, verified, compared, or reused by ordinary users and independent researchers. The article concludes that an appropriate model should rest on four interconnected pillars: proactive publication, request-based access, re-use, and proportionate protection of sensitive data. It therefore recommends unified definitions, clear access levels, a national catalogue of high-value public datasets, standardized publication, robust anonymisation, designated transparency officers, independent oversight, and adoption of comprehensive personal-data legislation.

کلیدواژه‌ها English

Administrative data
administrative transparency
access to information
open data
data governance
privacy
public accountability
مقالات
قربانی، محبوبه (۱۴۰۳). مؤلفه‌های ابتکار داده باز در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات ۳۹(۳): ۱۰۲۰-۱۰۶۱.
قهرمانی، غفور؛ شریف‌شاهی، محمد؛ و احمدی، سیدمحمدصادق (۱۴۰۲). جایگاه حق آزادی دسترسی به اسناد و اطلاعات استخدامی در مقررات استخدامی وزارت اطلاعات. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران ۵۳(۴): ۱۹۸۹-۲۰۰۵.
محسنی، وجیهه؛ هاشمی، سیدمحمد؛ جاوید، محمدجواد؛ و عباسی، بیژن (۱۳۹۸). تحلیل حقوقی نسبت‌سنجی حق دسترسی عموم به اطلاعات با تحقق حقوق شهروندی با تأکید بر نظام حقوقی ایران. پژوهش حقوق عمومی ۲۰(۶۲): ۳۲۱-۳۵۴.
ناعمه، حسن (۱۳۹۰). شفافیت و مبارزه با فساد در انعقاد قراردادهای اداری ایران. فصلنامه تحقیقات حقوقی ۱۴(ویژه‌نامه ۴): ۹-۳۶.
یعقوبی، محدثه؛ سلطانی‌فر، محمد؛ جعفری، علی؛ و سلمان‌زاده، جعفر (۱۳۹۹). تبیین چالش‌های قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات از منظر اساتید ارتباطات و اصحاب رسانه. مطالعات رسانه‌های نوین ۶(۲۱): ۲۷-۵۵.
قوانین و مقررات
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، مصوب ۱۳۸۷.
آیین‌نامه اجرایی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، مصوب ۱۳۹۳.
قانون تجارت الکترونیکی، مصوب ۱۳۸۲.
قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، مصوب ۱۴۰۱.
قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۴۰۳.
قانون شفافیت قوای سه‌گانه، دستگاه‌های اجرائی و سایر نهادها، مصوب ۱۴۰۳.
Books and Book Chapters
Florini, A. (Ed.). (2007). The right to know: Transparency for an open world. New York: Columbia University Press.
Heald, D. (2006). Varieties of transparency. In C. Hood & D. Heald (Eds.), Transparency: The Key to Better Governance? Oxford: Oxford University Press, 25-43.
Hood, C. (2006). Transparency in historical perspective. In C. Hood & D. Heald (Eds.), Transparency: The Key to Better Governance? Oxford: Oxford University Press, 3-23.
Articles
Afful-Dadzie, E., & Afful-Dadzie, A. (2017). Liberation of public data: Exploring central themes in open government data and freedom of information research. International Journal of Information Management, 37(6), 664-672.
Attard, J., Orlandi, F., Scerri, S., & Auer, S. (2015). A systematic review of open government data initiatives. Government Information Quarterly, 32(4), 399-418.
Chaputula, A. H. (2025). Tracking progress in the implementation of the Access to Information (ATI) Act. Global Knowledge, Memory and Communication, 74(3–4), 898–916. https://doi.org/10.1108/GKMC-03-2023-0092
Connelly, R., Playford, C. J., Gayle, V., & Dibben, C. (2016). The role of administrative data in the big data revolution in social science research. Social Science Research, 59, 1–12.
Dammann, O. (2018). Data, information, evidence, and knowledge: A proposal for health informatics and data science. Online Journal of Public Health Informatics, 10(3), e224.
Fox, J. (2007). The uncertain relationship between transparency and accountability. Development in Practice, 17(4–5), 663-671.
Grimmelikhuijsen, S. G., & Welch, E. W. (2012). Developing and testing a theoretical framework for computer-mediated transparency of local governments. Public Administration Review, 72(4), 562-571.
Janssen, M., Charalabidis, Y., & Zuiderwijk, A. (2012). Benefits, adoption barriers and myths of open data and open government. Information Systems Management, 29(4), 258-268.
Matheus, R., & Janssen, M. (2020). A systematic literature study to unravel transparency enabled by open government data: The window theory. Public Performance & Management Review, 43(3), 503-534.
Meijer, A. J. (2013). Understanding the complex dynamics of transparency. Public Administration Review, 73(3), 429-439.
Pasquier, M., & Villeneuve, J.-P. (2007). Organizational barriers to transparency: A typology and analysis of organizational behaviour tending to prevent or restrict access to information. International Review of Administrative Sciences, 73(1), 147-162.
Maratsi, M. I., Alexopoulos, C., & Charalabidis, Y. (2024). On the semantic analysis of open (government) data portals’ metadata provision and schema. Proceedings of the 17th International Conference on Theory and Practice of Electronic Governance, 147–157.
Mori, L., & Mettler, T. (2025). High-value, high-quality? A cross-national comparison of open government data between Switzerland and five EU countries. Yearbook of Swiss Administrative Sciences, 16(1), 86–98. https://doi.org/10.5334/ssas.233
Piotrowski, S. J., & Van Ryzin, G. G. (2007). Citizen attitudes toward transparency in local government. The American Review of Public Administration, 37(3), 306-323.
Pina, V., Torres, L., & Royo, S. (2007). Are information and communication technologies improving transparency and accountability in the European Union regional and local governments? An empirical study. Public Administration, 85(2), 449-472.
Rowley, J. (2007). The wisdom hierarchy: Representations of the DIKW hierarchy. Journal of Information Science, 33(2), 163–180.
Ruijer, E., Détienne, F., Baker, M., Groff, J., & Meijer, A. J. (2020). The politics of open government data: Understanding organizational responses to pressure for more transparency. American Review of Public Administration, 50(3), 260-274.
Varadarajan, D. (2024). Narrowing FOIA’s exemption for business secrets. Michigan Law Review, 123, 1–15.
Wirtz, B. W., Weyerer, J. C., Becker, M., & Müller, W. M. (2022). Open government data: A systematic literature review of empirical research. Electronic Markets, 32(4), 2381-2404.
Zuiderwijk, A., & Janssen, M. (2014). Open data policies, their implementation and impact: A framework for comparison. Government Information Quarterly, 31(1), 17-29.
Laws, Regulations and Official Documents
Directive (EU) 2019/1024 on open data and the re-use of public sector information.
Regulation (EU) 2016/679 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data.
Regulation (EU) 2022/868 on European data governance.
Commission Implementing Regulation (EU) 2023/138 laying down a list of specific high-value datasets.
Directive (EU) 2016/2102 on the accessibility of the websites and mobile applications of public sector bodies.
Council of Europe Convention on Access to Official Documents, CETS No. 205.
Cases
European Court of Human Rights. Magyar Helsinki Bizottság v. Hungary, no. 18030/11, Grand Chamber judgment, 8 November 2016.
European Court of Human Rights. Youth Initiative for Human Rights v. Serbia, no. 48135/06, judgment, 25 June 2013.
European Court of Human Rights. Kenedi v. Hungary, no. 31475/05, judgment, 26 May 2009.
Court of Justice of the European Union. Commission v. Bavarian Lager, Case C-28/08 P, judgment, 29 June 2010.
Court of Justice of the European Union. Commission v. Patrick Breyer, Case C-213/15 P, judgment, 18 July 2017.
Reports and Official Documents
European Data Portal. (2025). Open Data Maturity Report 2025.
حقوق سایبری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405