حقوق سایبری

حقوق سایبری

مسئولیت دولت در قبال محدودسازی،اختلال و قطع دسترسی به اینترنت

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رسول دهقانی 1
علی حاجی پور کندرود 2
حسن موثقی 3
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
2 استادیار گروه حقوق عمومی، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران
3 دانشیار گروه حقوق بین‌الملل، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
10.22054/jocl.2025.8560.4083
چکیده
وابستگی روزافزون اعمال حقوق بنیادین، دریافت خدمات عمومی و مشارکت اقتصادی و اجتماعی به ارتباطات برخط، دسترسی به اینترنت را از یک امکان فنی به زیرساخت برخورداری مؤثر از حقوق تبدیل نموده است. با وجود این، دولت‌ها با استناد به امنیت ملی، نظم عمومی، مقابله با جرم یا مدیریت وضعیت‌های اضطراری، محدودسازی، اختلال یا قطع دسترسی را به کار می‌گیرند. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تعیین حدود اختیار دولت و شرایط تحقق مسئولیت آن در قبال چنین اقداماتی است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از اسناد بین‌المللی، مقررات و رویه‌های اروپایی، آرای قضایی منتخب و حقوق ایران انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شناسایی یا عدم شناسایی دسترسی به اینترنت به‌ عنوان حقی مستقل، مانع اعمال تعهد فوری دولت به خودداری از مداخله خودسرانه برای تحقق حقوق تثبیت ‌شده نیست. مشروعیت هر مداخله به وجود مبنای قانونی روشن، هدف مشروع، ضرورت اثبات‌شده، تناسب، منع تبعیض، محدودیت زمانی و مکانی، شفافیت و امکان نظارت مؤثر وابسته است. قطع فراگیر اینترنت به سبب اثر جمعی و نامتمایز، اصولاً از آزمون ضرورت و تناسب عبور نمی‌کند و در وضعیت‌های کاملاً استثنایی نیز بار اثبات سنگینی بر عهده دولت قرار دارد. مسئولیت دولت ممکن است از اقدام مستقیم، ترک فعل یا قصور در تنظیم‌گری ناشی گردد و ضمانت‌اجراهای آن باید افزون بر جبران خسارت، توقف اقدام، اعاده دسترسی، اعلام غیرقانونی‌بودن تصمیم و تضمین عدم تکرار را در بر گیرد. در حقوق ایران، پراکندگی صلاحیت‌ها، فقدان تشریفات شفاف و دشواری اثبات خسارت، پاسخ‌گویی مؤثر را تضعیف نموده و اصلاحات تقنینی و قضایی را ضروری ساخته است.
کلیدواژه‌ها
دسترسی به اینترنت
محدودسازی اینترنت
قطع اینترنت
مسئولیت دولت
اصل تناسب
موضوعات

عنوان مقاله English

State Responsibility for Restricting, Disrupting, and Shutting Down Internet Access

نویسندگان English

Rasoul Dehghani 1
Ali Hajipour Kondroud 2
Hasan Movassaghi 3
1 PhD Student, Department of public Law, Ta.C. Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of public Law, Ur.C. Branch, Islamic Azad University, Urmia, Iran
3 Associate Professor, Department of International Law, Ta.c. Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

The increasing dependence of fundamental rights, public services, and economic and social participation on digital communications has transformed internet access from a technical facility into an essential infrastructure for the effective enjoyment of rights. Nevertheless, governments increasingly resort to restricting, disrupting, or shutting down internet access on grounds such as national security, public order, crime prevention, and emergency management. This article examines the limits of governmental authority and the conditions under which state responsibility arises from such measures. Employing a descriptive-analytical method, the study draws upon international human rights instruments, European Union law, selected judicial decisions, official institutional reports, and Iranian law. The findings demonstrate that disagreement over whether internet access constitutes an autonomous right does not relieve states of their immediate duty to refrain from arbitrary interference with a medium indispensable to the exercise of established rights. Any intervention must satisfy legality, legitimate aim, necessity, proportionality, non-discrimination, temporal and geographical limitation, transparency, and effective oversight. Because comprehensive shutdowns produce collective and indiscriminate effects, they are presumptively disproportionate and impose a particularly demanding burden of justification upon the state. State responsibility may result from direct action, omission, or regulatory failure. Effective remedies must therefore extend beyond monetary compensation and include cessation, restoration of access, a declaration of unlawfulness, disclosure of the decision, and guarantees of non-repetition. In Iran, fragmented competences, inadequate procedural safeguards, and evidentiary barriers weaken accountability and demonstrate the need for legislative and judicial reform.

کلیدواژه‌ها English

Internet access
Internet restriction
Internet shutdown
State responsibility
Proportionality

کتاب‌

زرگوش، مشتاق (۱۴۰۳). مسئولیت مدنی دولت، جلد دوم: قواعد عمومی. تهران: میزان.

مقالات

امین‌الرعایا، یاسر، احمدی‌نژاد، مریم و متاجی، محسن (۱۴۰۰). تحلیلی بر اصول، قواعد و رویه‌های بین‌المللی در قطع اینترنت در مواقع اضطراری و امنیتی. آفاق امنیت، (۵۱): ۹۷-۱۲۵.
انصاری، باقر (۱۳۹۹). حق دسترسی به اینترنت؛ مبانی و محتوا. مجله حقوقی دادگستری، ۸۴(۱۱۲): ۵۱-۷۹.
رستمی، مریم، امامی، محمد و واعظی، سید مجتبی (۱۴۰۰). تأملی بر استثنائات مسئولیت مدنی دولت در نظام حقوقی ایران. پژوهش‌های نوین حقوق اداری ۳(۶): ۱۱-۳۴.
زارعی، محمدحسین و مزینانیان، سعیده (۱۴۰۳). تنظیم‌گری آزادی بیان در فضای مجازی؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا و ایران. تحقیقات حقوقی، ۲۷(۳): ۶۱-۸۴.
فضائلی، مصطفی و کرمی، موسی (۱۴۰۰). تأملی بر حمایت از حق آزادی بیان در رویه دیوان اروپایی حقوق بشر ناظر بر مسدودسازی دسترسی به اینترنت. حقوق فناوری‌های نوین، ۲(۴): ۱۵۵-۱۸۲.
مولائی، آیت (۱۳۹۹). موانع و چالش‌های اعمال مسئولیت مدنی دولت در ایران. مطالعات حقوق عمومی ۵۰(۴): ۱۴۲۳-۱۴۴۰.

Reference

BOOKS

Gohdes, A. R. (2024). Repression in the Digital Age: Surveillance, Censorship, and the Dynamics of State Violence. New York: Oxford University Press.
Pajuste, T. (Ed.). (2025). Human Rights in the Digital Domain: Core Questions. Cambridge: Cambridge University Press.
Articles
Conrad, J. T. (2023). A new right is the wrong tactic: Bring legal actions against states for internet shutdowns instead of working towards a human right to the internet (Part 1). Seattle Journal of Technology, Environmental & Innovation Law, 13(2), Article 6.
Conrad, J. T. (2023). A new right is the wrong tactic: Bring legal actions against states for internet shutdowns instead of working towards a human right to the internet (Part 2). Seattle Journal of Technology, Environmental & Innovation Law, 14(1), Article 2.
Faturoti, B. (2024). Internet access as a human right and the justiciability question in the post-COVID-19 world. European Journal of Law and Technology, 15(1), 1-23.
Garbe, L. (2024). Pulling through elections by pulling the plug: Internet disruptions and electoral violence in Uganda. Journal of Peace Research, 61(5), 842-857.
Grover, R. (2025). Contingent connectivity: Internet shutdowns and the infrastructural precarity of digital citizenship. New Media & Society, 27(1), 359-378.
Kóródi, B. (2024). The abolition of zero-rating mobile tariffs following the judgments in Cases C-854/19, C-5/20 and C-34/20. Journal of European Consumer and Market Law, 13(3), 138-144.
Lawal, T., Ola, K., & Chuma-Okoro, H. (2025). Towards the recognition of internet access as a human right in Nigeria: A theoretical and legal perspective. International Review of Law, Computers & Technology, 1-21. https://doi.org/10.1080/13600869.2025.2500798.
Madapathi, M. (2024). Digital barricades and blackouts: A case of internet shutdowns in India. Media and Communication, 12, Article 8511. https://doi.org/10.17645/mac.8511.
Miner, M. (2025). Strategic disruptions: The subnational targeting of internet shutdowns in India. Journal of Peace Research, 62(6), 2033-2051.
Reglitz, M. (2023). The socio-economic argument for the human right to internet access. Politics, Philosophy & Economics, 22(4), 441-469. https://doi.org/10.1177/1470594X231167597.
Rojszczak, M. (2023). European Union and the right to open internet: To boldly go where no one has gone before. Cambridge Yearbook of European Legal Studies, 24, 294-318. https://doi.org/10.1017/cel.2023.1.
Tagat, A., Phokeer, A., & Kreitem, H. M. (2024). Net loss: An econometric method to measure the impact of internet shutdowns. ACM Journal on Computing and Sustainable Societies, 2(2), 1-22. https://doi.org/10.1145/3659466.
Thumfart, J. (2024). Digital rights and the state of exception: Internet shutdowns from the perspective of just securitization theory. Journal of Global Security Studies, 9(1), ogad024. https://doi.org/10.1093/jogss/ogad024.
Legal Instruments and Official Reports
Access Now. (2025). Emboldened Offenders, Endangered Communities: Internet Shutdowns in 2024. New York: Access Now.
European Parliament and Council of the European Union. (2015). Regulation (EU) 2015/2120 Laying Down Measures Concerning Open Internet Access. Official Journal of the European Union, L 310, 1-18.
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2022). Internet Shutdowns: Trends, Causes, Legal Implications and Impacts on a Range of Human Rights, A/HRC/50/55.
United Nations Human Rights Committee. (2004). General Comment No. 31: The Nature of the General Legal Obligation Imposed on States Parties to the Covenant, CCPR/C/21/Rev.1/Add.13.
Judicial Decisions
Court of Justice of the European Union, Joined Cases C-807/18 and C-39/19, Telenor Magyarország Zrt. v Nemzeti Média- és Hírközlési Hatóság Elnöke, Judgment of 15 September 2020, ECLI:EU:C:2020:708.
Court of Justice of the European Union, Case C-5/20, Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände v Vodafone GmbH, Judgment of 2 September 2021, ECLI:EU:C:2021:676.
Court of Justice of the European Union, Case C-34/20, Telekom Deutschland GmbH v Bundesrepublik Deutschland, Judgment of 2 September 2021, ECLI:EU:C:2021:677.
European Court of Human Rights, Ahmet Yıldırım v. Turkey, Application No. 3111/10, Judgment of 18 December 2012.
European Court of Human Rights, Cengiz and Others v. Turkey, Applications Nos. 48226/10 and 14027/11, Judgment of 1 December 2015.
ECOWAS Community Court of Justice, Amnesty International Togo and Others v. The Togolese Republic, ECW/CCJ/JUD/09/20, Judgment of 25 June 2020.
ECOWAS Community Court of Justice, SERAP and Others v. Federal Republic of Nigeria, ECW/CCJ/JUD/40/22, Judgment of 14 July 2022.
Supreme Court of India, Anuradha Bhasin v. Union of India, (2020) 3 SCC 637, Judgment of 10 January 2020.
حقوق سایبری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405