حقوق سایبری

حقوق سایبری

بررسی فقهی بیع غرری با تأکید بر دیدگاه شیخ مرتضی انصاری در کتاب مکاسب و تحلیل کاربست‌های معاصر (مطالعه تطبیقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
شهاب الدین رویائی 1
حمید بذر پاچ 2
1 دانشجوی دکتری ،گروه حقوق ، واحد کرج ، کرج، ایران
2 دانشیار، گروه حقوق ، واحدکرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
10.22054/jocl.2025.8563.49585
چکیده
بیع غرری از مهم‌ترین مباحث فقه معاملات در نظام حقوق اسلامی محسوب می‌شود که همواره در میان فقهای امامیه و اهل سنت محل بحث و استناد بوده است. قاعده منع غرر به دلیل ارتباط مستقیم با امنیت اقتصادی، شفافیت قراردادی و جلوگیری از نزاع و اکل مال به باطل، جایگاهی بنیادین در ساختار فقه معاملات یافته است. شیخ مرتضی انصاری در کتاب مکاسب، با رویکردی اصولی و تحلیلی، مفهوم غرر، قلمرو آن و آثار فقهی مترتب بر معاملات غرری را مورد بررسی قرار داده و تلاش کرده است میان روایات، بنای عقلا و مقاصد شریعت جمع نماید. اهمیت این دیدگاه در عصر حاضر، به سبب ظهور قراردادهای نوین مالی، معاملات الکترونیکی، رمزارزها، ابزارهای مشتقه و قراردادهای هوشمند دوچندان شده است؛ زیرا بسیاری از این معاملات با درجاتی از ابهام، خطر، عدم تقارن اطلاعات و عدم قطعیت مواجه‌اند.
پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، درصدد بررسی مبانی فقهی بیع غرری با تأکید بر دیدگاه شیخ مرتضی انصاری در کتاب مکاسب و تحلیل تطبیقی آن با دیدگاه فقهای امامیه، اهل سنت و حقوق مدنی ایران است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ انصاری، اگرچه غرر را از موجبات بطلان عقد می‌داند، اما در تحلیل قلمرو غرر، به عنصر عرف و میزان تأثیر جهل در ایجاد خطر توجه ویژه‌ای دارد. همچنین بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که بسیاری از معاملات جدید را نمی‌توان صرفاً به دلیل وجود احتمال خطر، مشمول نهی غرری دانست؛ بلکه معیار اساسی، تحقق جهل مؤثر در عوضین و پیدایش مخاطره عقلایی در روابط معاملاتی است.
نتایج پژوهش حاکی از آن است که ظرفیت نظریه شیخ انصاری در تحلیل معاملات نوین، به‌ویژه در حوزه تجارت الکترونیک، بازار سرمایه و دارایی‌های دیجیتال، همچنان قابل استفاده است و می‌تواند مبنایی برای بازخوانی قواعد سنتی فقه معاملات در مواجهه با تحولات اقتصادی معاصر باشد.
کلیدواژه‌ها
بیع غرری
غرر
شیخ مرتضی انصاری
مکاسب
فقه معاملات
حقوق مدنی
معاملات نوین

عنوان مقاله English

Jurisprudential Study of Gharar Sales with Emphasis on Sheikh Morteza Ansari’s Views in the Book Al-Makasib and Analysis of Its Contemporary Applications (A Comparative Study)

نویسندگان English

Shahabeddin Royaei 1
Hamid BazrPach 2
1 Doctoral Student, Law Department, Karaj Branch, Karaj, Iran
2 Associate Professor, Department of Law, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran.
چکیده English

Bayʻ al-Gharar (sale involving uncertainty) constitutes one of the most significant subjects in Islamic jurisprudence of transactions, continuously debated among Imami and Sunni scholars. The prohibition of gharar is fundamental to contractual transparency and economic justice. Sheikh Murtadha Ansari's analysis in Makasib provides a systematic framework that distinguishes between effective ignorance and ordinary risk. This study employs a descriptive-analytical method to examine the jurisprudential foundations of Bay' al-Gharar, comparing Imami fiqh, Sunni fiqh, and Iranian civil law. Findings demonstrate that Ansari's criterion of 'effective ignorance causing rational risk' remains applicable to contemporary transactions including digital assets, smart contracts, derivatives, and e-commerce.

کلیدواژه‌ها English

Bay' al-Gharar
Gharar
Sheikh Ansari
Makasib
Islamic transaction law
civil law
contemporary finance
1. منابع فارسی
کتاب‌ها
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابن‌رشد، محمد بن احمد. (۱۴۰۸ ق). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. بیروت: دارالفکر، ج ۲.
امام خمینی، روح‌الله. (۱۴۰۹ ق). تحریرالوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج ۱.
انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، ج ۳.
بجنوردی، سیدحسن. (۱۴۱۹ ق). القواعد الفقهیة. قم: الهادی، ج ۵.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۷). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالعلم.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۱ ق). القواعد و الفوائد. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج ۱.
صدر، محمدباقر. (۱۴۱۷ ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی. قم: دارالفکر، ج ۲.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبة المرتضویة، ج ۲.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت، ج ۱۰.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۶). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار، ج ۱.
کاسانی، علاءالدین. (۱۴۰۶ ق). بدائع الصنائع. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج ۵.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ ق). شرایع الاسلام. قم: مؤسسه اسماعیلیان، ج ۲.
موسویان، سیدعباس. (۱۳۸۸). ابزارهای مالی اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
موسویان، سیدعباس. (۱۳۸۹). فقه مالی اسلامی. قم: انتشارات سمت.
نائینی، محمدحسین. (۱۴۰۸ ق). منیة الطالب. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، ج ۱.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج ۲۲.
 نیشابوری، مسلم بن حجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج ۳.
هادوی تهرانی، مهدی. (۱۳۹۸). فقه و اقتصاد دیجیتال. قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد.
مقالات
حسینی‌نژاد، حسین. (۱۳۹۵). «قاعده غرر و تأثیر آن بر قراردادهای نوین مالی». فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۲، شماره ۳، صص ۹۵-۱۱۸.
رضایی، محمد. (۱۴۰۰). «تحلیل فقهی و حقوقی رمزارزها با تأکید بر قاعده غرر». فصلنامه پژوهش‌های فقه اقتصادی، سال ۶، شماره ۱، صص ۱۰۱-۱۲۹.
قلی‌پور، احمد. (۱۳۹۹). «تحلیل فقهی غرر در معاملات رمزارزی». فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال ۱۳، شماره ۱، صص ۱۱۵-۱۳۶.
نیک‌فر، علی. (۱۴۰۱). «فناوری بلاک‌چین و چالش‌های فقه معاملات اسلامی». فصلنامه پژوهش‌های نوین فقهی، سال ۷، شماره ۴، صص ۴۹-۶۸.
 
 
 
2. منابع انگلیسی
Books
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge University Press.
Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2011). An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice. Wiley Finance.
Vogel, F. E., & Hayes, S. L. (1998). Islamic Law and Finance: Religion, Risk, and Return. Kluwer Law International.
Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Wiley.